Vooraf
De onderstaande informatie is verkregen uit de volgende bronnen:
- eigen aantekeningen (zie ook veel gestelde vragen)
- Voormalige AVVV
- CBO
- Voormalige LEVV

Ga direct naar:
Wat is een protocol?
Wat is het verschil tussen een richtlijn en een protocol?
Aan welke eisen moet een protocol voldoen?
Structuur voor een protocol
Minimale eisen te stellen aan een protocol
Waarom Protocollen?
Kanttekeningen bij protocollen
Afwijken van protocollen
Systematisch verbeteren van protocollen
Wat is een evidence based richtlijn?
Model protocol

A. Wat is een protocol? terug

Een protocol is een document dat tot doel heeft zorgverleners te ondersteunen bij het uitvoeren van zorginhoudelijke handelingen, met andere woorden het geeft aan hoe een handeling uitgevoerd kan worden (Leytens en Wagner, 2000).

B. Wat is het verschil tussen een richtlijn en een protocol?

De vrijheid van handelen is bij een protocol beperkt, in tegenstelling tot bij een richtlijn. Richtlijnen zijn richtinggevend.
Richtlijnen geven aan wat er gedaan kan worden.
Een protocol geeft stap voor stap aan hoe iets gedaan moet worden.
Een protocol is een voorschrift of middel om tot kwalitatief goede en verantwoorde zorg te komen.
Een richtlijn is een hulpmiddel om tot kwalitatief goede en verantwoorde zorg te komen.

Het spreekt vanzelf dat een protocollen die betrekking hebben op Voorbehouden Handelingen en  Risicovolle Handelingen meer richtinggevend zijn en minder “speelruimte” bieden dan de richtlijnen.

C. Aan welke eisen moet een protocol voldoen? terug

In de literatuur is hierover niet veel terug te vinden. Er is geen landelijk, en zeker geen internationaal, vastgelegde structuur waaraan een protocol moet voldoen.
Organisaties in Nederland, waarbinnen een beperkt aantal verpleegkundigen zich verbonden voelen, stellen zeer hoge en uitgebreide eisen aan de structuur waaraan protocollen moeten voldoen.
Deze eisen zijn voor de dagelijkse praktijk deels utopisch en deels onwerkbaar.

Eisen te stellen aan een protocol volgens de (voormalige) AVVV

De AVVV hanteerde in grote lijnen de volgende toetsingscriteria:
1.      Richtlijngebruikers zijn verpleegkundigen en/of verzorgenden.
2.      De publicatiedatum ligt minimaal 5 jaar vóór de huidige datum.
3.      De centrale vraagstelling is duidelijk.
4.      Transparantie van de bewijsvoering.
         - Systematisch literatuuronderzoek (evidence based).
         - Systematische toets aan de ervaring van werkgroepleden (practice based).
5.      De concepttekst is becommentarieerd door minimaal 25 beroepsgenoten.
6.      De doelstelling van de richtlijn is helder beschreven, zo mogelijk in resultaatindicatoren.
7.      De onderdelen van het zorgproces zijn herkenbaar en, voor zover relevant, beschreven.
8.      De aanbevelingen in de richtlijn zijn gericht op kritische (beslis)momenten.
9.      Het is duidelijk wie verantwoordelijk is voor de inhoud.
10.    Het is duidelijk bij wie men terecht kan met vragen.
11.    In de richtlijn is een procedure voor herziening en actualisering aangegeven.
12.    De richtlijn bevat hulpmiddelen die het gebruik van de richtlijn in de praktijk bevorderen.
13.    De richtlijn is aantrekkelijk en nodigt daardoor uit tot gebruik.

Werkbare structuur voor een protocol terug

Meer werkbaar lijkt de onderstaande structuur van een protocol.
Onderstaande structuur van een protocol komt uit 'Protocollen en observatieschalen medisch technische handelingen' (Cuperus e.a., 1995)

•                 onderwerp

•                 doel

•                 uitvoering

•                 indicaties

•                 contra-indicaties

•                 (mogelijke) complicaties

•                 datum

•                 benodigdheden

•                 werkwijze

•                 verslaglegging

•                 bijlagen

Een protocol dient, waar mogelijk, een korte omschrijving van deze onderdelen te geven.
De gegeven structuur kan helpen bij het vaststellen van de minimale kwaliteitseisen van een protocol.

Hoewel er nog zeer weinig protocollen bestaan die gebaseerd zijn op de hoge kwaliteitseisen van de CBO en (voormalige) AVVV zijn een aantal minimale eisen toch wel belangrijk en uitvoerbaar.

Voorbeeld Model Protocol klik hier

Minimale eisen te stellen aan een protocol terug

• Zij dienen bij voorkeur evidence-based en practice-based te zijn.

• Indien dit niet mogelijk is, is het van belang dat er per protocol consensus bestaat tussen de verschillende professionele actoren binnen een organisatie (Multi-)Disciplaire Consensus

•  De protocollen dienen een eenduidige structuur te hebben (zie hiervoor)

•  Elk individueel protocol behoeft sanctionering door directie.

•  Op het protocol staat verder vermeld:
              -    Naam van de organisatie
              -    Naam van de afdeling
              -    Naam van de documentverantwoordelijke
              -    Naam van de documentbeheerder
              -    Het documentnummer
              -    Voor wie het document is bestemd
              -    Datum vaststelling document
              -    Datum invoering document
              -    Datum evaluatie

Waarom Protocollen? terug

• Er is eenvoudig veel vraag naar protocollen uit alle velden van de zorg. Protocollen zijn dan ook, mits met beleid en verstand gehanteerd, een handig hulpmiddel.

• Als management instrument reguleren de protocollen de functionele verantwoordelijkheden van de verschillende betrokken medewerkers

• Protocollen bevorderen de efficiëntie van het handelen door voor complexe handelingssituaties routines vast te stellen.

• Protocollen bepalen de handelingsruimte van de hulpverlener ten opzichte van de cliënt op individueel niveau.

• Protocollen bevatten institutionele, professionele en maatschappelijke normen die voor het handelen gelden.

• Protocollen helpen de individuele hulpverlener om diens inspanningsverplichting in de zorg voor individuele cliënten te expliciteren.

• Het werken met en aan protocollen kan het vertrouwen in de hulpverlening versterken.

• Protocollen helpen bij het evalueren van zorgprocessen.

Kanttekeningen bij protocollen terug

• Ten aanzien van protocollen is er in de wet niets geregeld.
  Wel is er een relatie met bijvoorbeeld de Kwaliteitswet voor Zorginstellingen, die als hoofdkenmerk heeft dat er verantwoord en zorgvuldig gehandeld dient te worden.

• De verwijzing naar protocollen op zichzelf is ontoereikend voor de opbouw van een vertrouwensrelatie in een institutionele setting.

• Protocollen kunnen nooit het handelen geheel vastleggen. Ze hebben een principieel beperkte reikwijdte.

• Protocollen, hoewel richtinggevend, zijn slechts een hulpmiddel en kunnen en mogen nimmer de plaats innemen van het eigen denken en handelen van de zorgverlener en/of ondersteuner. Elke zorgverlener en/of ondersteuner kent en neemt zijn of haar verantwoordelijkheid in deze. Overleg zonodig met de arts en/of direct leidinggevende.

• Een protocol kan de kwaliteit van het handelen van de beroepsbeoefenaar ondersteunen. In een dergelijk protocol is vaak een checklist opgenomen van uit te voeren handelingen.

• Een protocol kan ook dienen voor een toetsing achteraf, door de beroepsbeoefenaar zelf, zijn collega’s of bijvoorbeeld de tuchtrechter.

• De meeste protocollen komen tot stand door middel van “evidence based practice”. Onder “evidence based practice” wordt hier een proces verstaan waarin beroepsbeoefenaren op basis van hun klinische ervaringen, de voorkeuren van de patiënt/cliënt, de aanwezigheid van beschikbare hulpmiddelen en waar mogelijk op basis van onderzoeksresultaten tot het opstellen van een protocol zijn gekomen.

• Een protocol kan hier worden omschreven als een specifiek gestandaardiseerde beschreven handelwijze. Het komt steeds vaker voor dat men liever kiest voor de term richtlijnen. Het spreekt vanzelf dat een voorbehouden en risicovolle handeling meer het karakter zal hebben van een protocol. De overige handelingen hebben meer het karakter van een handleiding cq richtlijn.

• De directie van een instelling stelt in principe protocollen vast in overleg met of na overleg tussen opdrachtgever(s) (arts) en opdrachtnemer(s) (verpleegkundige).

Afwijken van protocollen terug

• Afwijken van protocollen kan om verschillende redenen, zoals bijvoorbeeld in opdracht van de arts, een beleid van de organisatie waar je werkt, wensen van de cliënt, onmogelijkheden door omstandigheden enz.

• Afwijken van een protocol mag niet zomaar. Raadpleeg zonodig altijd een arts, de leidinggevende of toets het handelen bij een collega.

• Afwijken mag dan ook alleen gebeuren door verpleegkundigen / BIG-geregistreerden omdat deze in impact van het afwijken (dienen te) kennen.
  Verzorgenden en leerling-verpleegkundigen zijn dus niet bevoegd om van een protocol betreffende Voorbehouden Handelingen en Risicovolle Handelingen af te wijken.

• Het afwijken mag ook niet strijdig zijn met beroepsethiek en in strijd zijn met de wetgeving in de ruimste zin van het woord.

Systematisch verbeteren van protocollen terug

• afbakening van het onderwerp: wat is het onderwerp, wanneer start de activiteit, wanneer moet het thema zijn afgerond, welke disciplines zijn betrokken en voor welke groep cliënten is het van belang;

• omschrijving van de huidige situatie;

• omschrijving van de knelpunten;

• formulering van verbeterdoelen;

• opzet van een werkplan nieuwe I situatie: te ondernemen acties, wie I doet wat, tijdsplanning, eindverantwoordelijke (kader voor de kosten);

• evaluatie: de te evalueren onderwerpen, datum van evaluatie, wijze van toetsing bij cliënten, medewerkers en de organisatie.
   

Wat is een evidence based richtlijn? terug

Volgens het CBO (Link CBO) is een evidence-based richtlijn een document met aanbevelingen ter ondersteuning van de besluitvorming door professionals in de zorg en patiënten, en berusten op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek met daarop gebaseerde discussie en aansluitende meningsvorming, gericht op het expliciteren van doeltreffend en doelmatig handelen.

Richtlijnen zijn bedoeld ter verbetering van de kwaliteit van zorg. Zij worden vooral
geschreven om:
-                de snel groeiende informatiestroom hanteerbaar te maken
-                de variatie in handelen tussen zorgverleners te verminderen
-                het klinisch handelen meer te baseren op wetenschappelijk bewijs dan op ervaring en meningen
-                om transparanter te werken.

'Evidence Based' wil zeggen dat er volgens een beschreven methode grondig is gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Daarna worden aanbevelingen voor passende zorg geformuleerd. Evidence based wil niet zeggen dat de aanbevelingen uitsluitend tot stand komen op basis van wetenschappelijke onderzoeksresultaten. Evidence based richtlijnen zijn gebaseerd op:
-                wetenschappelijke onderzoeksresultaten
-                klinische ervaring
-                voorkeuren van patiënten
-                beschikbaarheid van hulpmiddelen
                 (Cullum, 2000)

Wetenschappelijke onderzoeksresultaten

Richtlijnontwikkelaars zoeken in relevante databanken naar wetenschappelijke literatuur. Het resultaat wordt op kwaliteit beoordeeld. De wetenschappelijke literatuur van de hoogste kwaliteit is de zogenoemde 'best evidence'. Deze wordt geselecteerd en geanalyseerd. Op basis van de 'best evidence' worden wetenschappelijke conclusies getrokken. Deze conclusies worden afgewogen tegen klinische ervaring, voorkeuren van patiënten en beschikbaarheid van middelen.

Klinische ervaring

Naast wetenschappelijke kennis is ook de klinische ervaring van belang. Deze praktijkgerichte, inhoudelijke- en ervaringskennis nuanceert of bevestigt de gevonden conclusies.

Voorkeuren van patiënten

Een richtlijn heeft tot doel de kwaliteit van zorg aan de patiënt te verbeteren. Het is mogelijk dat twee verschillende behandelingen even effectief zijn. Als een grote groep patiënten aangeeft dat behandeling 1 door hen als veel minder zwaar wordt ervaren dan behandeling 2, kan dit tot gevolg hebben dat de richtlijn behandeling 1 aanbeveelt. De mening van de patiënten heeft dus invloed op de uiteindelijke aanbeveling.

Beschikbaarheid van hulpmiddelen

Een hulpmiddel kan door middel van onderzoek zeer effectief zijn gebleken, maar als het middel niet verkrijgbaar is (bijvoorbeeld omdat het te duur is of alleen in het buitenland verkrijgbaar) kan het ook niet worden aanbevolen.